I. Inzira eshatu zo gukorera hamwe n’umusaruro zitanga.

Nk’uko twabigarutseho kenshi, abantu bishyira hamwe baba bafite ikibahuza. Bashobora guhuzwa n’umurongo wa politiki basangiye, cyangwa bagahuzwa no gushaka imyanya mu butegetsi. Muri rusange bitanga iyi foto:

1. Iyo amashyaka abiri cyangwa menshi ahuje umurongo wa politiki yishyize hamwe, abyara umutwe ukomeye kurushaho.
2. Iyo ishyaka rishyize imbere umurongo wa politiki ryiyunze n’irindi riharanira imyanya, irirwanira umurongo wa politiki rirushaho gukomera, naho irirwanira imyanya rigasubira inyuma (akenshi ricikamo ibice ndetse rigatakaza abayoboke).
3. Iyo amashyaka abiri aharanira imyaya yishyize hamwe, iyo myanya ashobora kuyibona, ariko ntacyo biyongerera mu gukomera. Cyakoze akenshi arangiza abishwaniyemo, kuko buri wese hari aho agera agakurura yishyira.

Ushishoza arabona ko muri ibi byiciro hari ikiburamo. Ntituvuze icyo byatanga amashyaka abiri afite ibyerekezo bya politiki binyuranye aramutse yishyize hamwe. Impamvu iki cyiciro tutagishyizemo, ni uko ubusanzwe bidashoboka. Kuko nyine aba aharanira ibyerekezo binyuranye, ntiyashobora kwishyira hamwe. Iyo bibaye, hari rimwe riba ryahisemo kuzibukira ibitekerezo ryarwaniraga rikurikiranye imyanya mu butegetsi. Ibi rero bihita bigwa mu cyiciro cya kabiri. Rihatakariza abayoboke ndetse akenshi rigacikamo ibice. Inzira ya gatatu yo ntituri buyitindeho. Ibyo kurwanira imyanya biba iyo abantu bari mu ruhando rw’amatora. Si ko rero bimeze ku mashyaka ya opposition. Umunsi yinjiye mu matora, tuzareba icyo bitanga. Reka ahubwo dutange ingero za ziriya nzira ebyiri zibanza.

1. Inzira ya mbere: Iyo amashyaka ahuje umurongo wa politiki yishyize hamwe cyangwa agakorana, abyara umutwe ukomeye kurushaho.

Urugero rw’iki cyiciro cya mbere umuntu yarurebera mu ivuka ry’ishyaka FDU-Inkingi. Nk’uko n’izina ryaryo ribigenura, ni urwunge rw’amashyaka menshi aharanira demokarasi. Ryashinzwe tariki 29 mata 2006 ubwo amashyaka atatu yiyemezaga gushyira hamwe. Ayo ni Alliance Démocratique Rwandais (ADR-Isangano), Forces pour la Résistance Démocratique (FRD) na Union des Forces Démocratiques Rwandaises (UFDR). Mu mateka ya politiki y’u Rwanda, ni cyo cyitegererezo cya mbere twagize cy’amashyaka anyuranye yishyira hamwe. Uku kwishyira hamwe ni ko kwabyaye umutwe ufite ingufu nka FDU-Inkingi. Izi ngufu zigaragarira mu kuba ari ryo shyaka rya mbere ryateye intambwe ifatika mu guhindura politiki y’ u Rwanda: Kohereza Umukuru waryo Victoire Ingabire kujya gukorera mu Rwanda. Mbere y’aha, utavuga rumwe na leta wese yabanzaga gusohoka mu gihugu ngo abone kubumbura umunwa. N’ubwo abantu bashobora kurangara ibintu ntibabihe agaciro kabyo, buriya Victoire Ingabire na Ntaganda bakoze amateka. Umwe yabaye uwa mbere wahisemo gutaha mu Rwanda agiye kubwira ubutegetsi ko hari ibyo bunengwa. Undi yabaye uwa mbere wabikoze adasohotse mu Rwanda. Ni intambwe ikomeye. Tugarutse kuri FDU-Inkingi, yatubera icyitegererezo cy’uburyo amashyaka yishyize hamwe ahuje icyarekezo yunguka Ingufu. Gusa nk’uko tuza kubireba, iyi ntambwe hari aho yageze iratsikira.

2. Inzira ya kabiri: Iyo ishyaka rishyize imbere umurongo wa politiki ryiyunze n’irindi riharanira imyanya, irirwanira umurongo wa politiki rirushaho gukomera, naho irirwanira imyanya rigasubira inyuma.

Urugero rumwe rw’iki cyiciro cya kabiri twararubonye mu masesengura ashize. Twabonye uburyo MDR 91 yakurikiranye imyanya Ikazibukira umurongo wa politiki wa MDR 59. Nk’uko ririya hame ribivuga, MDR 91 yabanje gucikamo ibice, birangira isenyutse burundu. Naho FPR yo byayongereye imbaraga. Reka tunyarukire n’ahandi hatagira ukeka ko ari umwihariko wacu.

Mu Budage, ishyaka CDU rikuriwe na Angela Merkel muri uku kwa cyenda ryatsindiye manda ya gatatu. Ni ishyaka ryo muri wa murongo bita Droite. Kuko ariko ritigeze rigira ubwiganze busesuye bw’amajwi, manda ebyiri zishize ryagiye ryiyunga n’abandi mu gushyiraho guverinoma. Muri 2005, CDU ryari ryagize amajwi 35,2% ryiyunze na SPD yari yagize amajwi 34,2%. Murabona ko banganyaga ingufu. Nyamara iyi SPD ni iyo mu murongo wundi bita Gauche. Bishatse kuvuga ko iyi SPD yahigitse umurongo wayo wa politiki ikurikiranye imyanya. Mu matora akurikiyeho, yahise ihanantuka ibona 23%. Uku kwishyira hamwe n’abo badahuje na CDU byayigizeho ingaruka ariko kuri yo ntizakabije, kuko nk’ishyaka riri imbere mu matora, politiki zaryo ni zo zashyizwe mu bikorwa. Muri 2009 CDU yagize 33,8%. Mu gushyiraho guverinoma, yiyunze n’irindi shyaka na ryo ryo mu murongo wa Gauche ryitwa FDP, ryari ryagize 14,6%. Iri na ryo bivuze ko ryahisemo kuzibukira umurongo waryo wa politiki mu kwifatanya n’abo badahuje. Ryishakiraga imyanya. Ingaruka ni uko ejobundi, mu matora ya 2013, ryahanantutse rikagira 4,8%. Ryatakaje hafi ¾ by’abayoboke baryo. Uku ni ko bigendekera ishyaka ryose riteshwa kubaka umurongo wa politiki rigahitamo kwikurikiranira imyanya. Ikindi cyagiye kiranga aya mashyaka ni ugucikamo. Koko rero hari bamwe mu bayobozi n’abayoboke bayo babaga bakomeye ku murongo wa politiki w’ishyaka, bakumva bidakwiye kuwugurana imyanya y’akanya gato.

Ibi rero tumaze kubona ahandi, no mu Rwanda ni uko. Dufashe urugero rw’aya mashyaka tubona mu Rwanda yiyunze na FPR n’ayikorera mu kwaha, ntibigoye kubona ko yamaze kuzima. Kandi ni byo dore amaze imyaka 19 atagira umurongo wa politiki, ahubwo abeshejweho no kugabana utwanya akuburirwa na FPR. Ndahamya ntashidikanya ko uwavanaho uyu mutaka bakoraniramo na FPR, ugafungura urubuga rw’amashyaka, aya yose nta n’iryageza ku ijwi 0,1%. No muri opposition wabiharebera. Gusa muri opposition biragoye kuko amashyaka dufite nta matora arajyamo ngo tubone ingaruka nziza cyangwa mbi zo kwishyira hamwe. Nyamara hari ingero zitanga icyitegererezo. Dufate urugero ruto ku byabaye muri FDU mu minsi ishize.

Abibuka neza, mwibaze igihe gucikamo ibice n’ubwumvikane buke byagiriye ahagaragara. Murasanga bihura na cya gihe hari impaka (wenda zitasohokaga hanze) zo guhitamo gukorana cyangwa kudakorana na RNC. N’izindi mpamvu ntizabura, ariko iki na cyo cyagizemo uruhare kandi birumvikana. Nitwegeranya amatariki y’ibintu binyuranye, biradufasha kubona isano bifitanye:

• Victoire Ingabire yatashye mu Rwanda tariki 17 mutarama 2010.

• RNC yavutse ku mugaragaro tariki 12 ukuboza 2010.

• Nyuma y’umubonano wabereye i Bruxelles (mu Bubiligi) ku wa 19 Ukuboza 2010, intumwa za Komite Nshyigikirabikorwa ya FDU-INKINGI zagiranye umwiherero n’intumwa z’IHURIRO NYARWANDA RNC (Rwanda National Congress) mu gihugu cy’u Busuwisi kuva ku wa 21 kugeza ku wa 25 Mutarama 2011, bagirana amasezerano y’ubufatanye.

• Muri uyu mwaka wa 2011 niho ubwumvikane buke mu bayobozi ba FDU-Inkingi bwagiye ahagaragara, buri gice gishinja ikindi gutandukira ku murongo n’amatwara y’ishyaka. Ntibyagarukiye aha kuko byanabyaye ubwumvikane buke hagati y’aya mashyaka yombi na CNR-Intwari yari isanzwe ifitanye ubufatanye na buri ryose ku ruhande rwaryo. Byarangiye CNR-Intwari ikuyemo akayo karenge.

Uwareba aya matariki hari ibintu bibiri agaragaza. Icya mbere kiratangaje. Ni ukuba RNC yaragiranye amasezerano y’ubufatanye na FDU nyuma y’ukwezi kumwe ivutse. Ni nk’umwana wavutse nyuma y’ukwezi agashyingirwa. Wagira ngo ni cyo RNC yari yavukiye, kuko ari nka cyo gikorwa cya politiki cya mbere yakoze. Ikindi aya matariki agaragaza ni uko imishyikirano hagati y’abashinze RNC na FDU-Inkingi yari imaze igihe iba mu ibanga. Bitabaye byo, ntiwakumva ukuntu bateguye imishyikirano mu kwezi kumwe RNC yari imaze ivutse. Ibi rero byadufasha kumva ahaturutse ubwumvikane buke bwatumye Victoire agenda wenyine, abari bariyemeje kumuherekeza bakisubiraho. Ikibihamya ni uko ibice bibiri bitavuze rumwe ku itaha rya Victoire ari na byo nyuma byakomeje guterana amagambo ku bufatanye na RNC (ikiyobowe na Eugène Ndahayo n’ikiyobowe na Nkiko Nsengimana).

Aha rero rya hame rya kabiri ryarujujwe. Iyo amashyaka adahuje icyerekezo cya politiki yishyize hamwe, rimwe rirahahombera irindi rikahungukira. Tumaze kureba uko FDU yahahombeye igatakaza bwa bumwe bwari bwarayiranze kuva 2006, igacikamo ibice, umuyobozi wayo akagenda nk’inkeho kandi atabuze ababo. Reka noneho twibaze icyo RNC yahungukiye. Igikuru ni uko ubufatanye na FDU bwatumye ibona aho yinjirira mu banyarwanda batuye mu mahanga. Yari imaze gushingwa n’abantu bari basanzwe ari ibigugu bya FPR. Ntibyoroshye rero kubona aho uhera urwanya cyangwa wamagana “système” wabereye umwubatsi mukuru. Ryari ihurizo kubona aho bahera binjira mu ruhando rwa “opposition”. FDU yababereye nk’umubyeyi wa batisimu wo kuberekana mu banyarwanda no kuvuga ngo “ntimwikange nta kibazo”, “ni abacu”, “na bo turatahiriza umugozi umwe” n’ibindi nk’ibyo. Aha hadufasha kumva impamvu ari cyo gikorwa abo muri RNC bihutiye nyuma y’ukwezi kumwe gusa umutwe wabo ugiye ahagaragara.

Tubaye rero nk’abanzura, biragaragara ko ubufatanye bwa RNC na FDU bwagiriye akamaro kanini RNC nyamara bugahungabanya FDU. Ni ko bigenda iteka. Amateka ahora yisubiramo. Ni na ko byagendekeye MDR 91. Nta gishya mu nsi y’ijuru! Iyo abantu bafatanyije urugendo bagana hamwe, biba ari mahire. Iyo babikoze batagana hamwe, umwe aba yayobye. Umurongo wa politiki rero ni wo ufasha abantu kubona ko berekeza hamwe, cyangwa ko inzira zabo amaherezo zizabyara amahari. Gusa aha nta wabura kwibaza impamvu abahuje umurongo wa politiki na bo bagira batya bakibyaramo amahari. Ni ikibazo umuntu atahigika.

Byavanywe mu nyandiko ya Edmond Munyangaju ” Kwiyubaka kwa opposition ishingiye ku mirongo ya Politiki” yasohotse ku rubuga Leprophete.fr kuwa 17 Ukwakira 2013.

BIRASHOBOKA: KUBAKA OPPOSITION NYARWANDA IHUJE UMURONGO WA POLITIKI KANDI IFITE INGUFU MU BITEKEREZO

Umuhanga Descartes mu byinshi tumwibukiraho hari iri jambo ryuje ubushishozi yavuze: “Ugenda buhoro, iyo ahase inzira mu cyerekezo cy’aho agana, yihuta kurusha uwiruka unyuzamo akanayobagurika”. Muri iyi minsi ubukungu bwahungabanye ku isi, hari ababiheraho bakubaka ubuse busetsa ariko bunigisha. Ngo umunsi umwe rero rwiyemezamirimo w’umugereki yaganiriye n’undi w’umudage, amubaza impamvu ibicuruzwa bikorerwa mu Budage bikomera kandi bigakundwa hose ku isi kurusha ibikorerwa mu Bugereki. Umudage yamusubizanyije ubwitonzi, ati:“ntibiterwa n’uko twebwe abadage twaba turusha abagereki gukora. Aho dutandukaniye, ni uko twebwe inyigo y’igicuruzwa cyacu idutwara amasaha ane tugitekerezaho, kugikora bikadutwara isaha imwe. Naho mwebwe abagereki, inyigo y’igicuruzwa muyikora mu isaha imwe, kugikora bikabatwara amasaha ane”. Icyo umudage yabaye nk’umucyurira ni uko abagereki bakora ibintu batabitekerejeho bihagije, bikabatwara ingufu nyinshi, n’umusaruro ntube mwiza. Ngiri ihurizo rya opposition nyarwanda. Ikibazo si ubushake, si ubushobozi, si n’ubuswa cyangwa indi nenge. Ikibazo ni imishinga ihubukiweho. Gutekereza ibintu isaha imwe, ukabikora amasaha ane, kandi umusaruro ukaba ingume.

Nzinduwe no kwerekana uburyo opposition yiyunze ishoboka, niba abanyapolitiki bacu bahisemo ko umurongo wa politiki nyarwanda uba nk’igicuruzwa cyakorewe mu Budage: Gutekereza no kujya inama, byaba ngombwa bigatwara igihe kirekire, byoroshya umurimo wo gushyira mu bikorwa ibyemejwe. Bitabaye ibyo, politiki nyarwanda izakomeza kuba nk’abana biruka ku ruziga, batagira aho bava n’aho berekeza. Ikibazo cyaranze opposition yacu kugeza ubu ni imikorere nk’iriya y’abagereki: ibikorwa byinshi bihutiweho kandi bitatekerejwe bihagije. Umusaruro mwese murawubona: FPR iratengamaye imyaka 19, kandi hatagize igihinduka mu mikorere y’abayirwanya, ntibyaba gukabya umuntu ayihaye icyizere cy’indi myaka nka 50 idendeje. Guhindura imikorere ya opposition no gushyira mu bikorwa cya cyifuzo cya benshi cyo gukorera hamwe birasaba kuganira ku ngingo nkuru zipfunditse imibanire y’abanyarwanda. Gusa kuri iki cyo kuganira, hari imbogamizi ituruka ku ndwara yadutse mu banyapolitiki bacu yitwa icyuzuzo.

1. Indwara yitwa icyuzuzo.

Abasomye inyandiko z’umuhanga Alexis Kagame muzi icyo yitaga “Expectance”. Yemezaga ko ikinyarwanda kirusha izindi ndimi gufasha umuntu kuvuga ubusa, waba urangaye ukagira ngo hari icyo yavuze. Yasobanuye ko mu Kinyarwanda hari inshinga nyinshi zitagize icyo zivuze, zigira agaciro gusa iyo uzihaye icyuzuzo. Ni yo mpamvu yazitaga “expectant”. Iyo nta cyuzuzo ngo zifasha umuntu kuvuga ubusa. Yabyitaga “parler sans dire”. Yatangaga urugero rw’inshinga “gutera”. Yonyine nta cyo ivuze, kuko bishobora kuba: gutera amabuye, gutera inda, gutera intabire, gutera umupira, gutera inyoni…Ngaha ahaturuka virusi y’indwara yamunze opposition yacu. Abantu baraterana bagasohora itangazo ngo ko bemeranyijwe “gukorana”, “gufatanya” n’ibindi. Warisoma ugakurikirana ukabura icyuzuzo: basezeranye gukorana iki? Gufatanya iki? Nguko uko abanyapolitiki bacu batubwira ubusa tugatuza ngo babitubereyemo. Ibiki?

Nigeze kubaza umunyapolitiki nti ese mwe mu ishyaka ryanyu ibya FDLR mubibona mute.Yarambwiye ati “tubafata nk’abandi banyarwanda”. Wihuse wagira ngo hari icyo yansubije. Ashwi. Ubu se koko murabona umuntu w’umugabo ujijutse nari nzinduwe no kumenya ubwenegihugu bwa ba FDLR? Nari niteze igisubizo kirimo icyerekezo cya politiki. Byanteye amakenga. Wabona no muri ibi byo gukorana, amashyaka yicarana bakabazanya bati: mwe se ikibazo cya FDLR mugifata mute?”. Abandi bati “ni abanyarwanda nk’abandi”. Bati natwe ni uko, ubwo tubyumva kimwe reka dukorane. Ariko se baba bumvise iki? Kuba ari abanyarwanda nk’abandi si cyo kibazo. Ikibazo ni ukuvuga ngo ese ikibazo cyabo tuzagikemura dute: tuzakorana, tuzashyikirana, tuzabacyura, tuzabarwanya, tuzabagira ingabo, tuzabavanga mu ngabo…tuzabafata nk’aba jenosideri nk’uko bimeze ubu kuri FPR, tuzabaha impeta nk’intwari…ese bo baramutse babufashe twakorana, n’ibindi. Naho ubundi tugarukiye gusa kuri ibi byo kuvuga ntushyireho icyuzuzo (Kagame abyita kuvuga ubusa) byaba byoroshye kubaka opposition imwe. Abantu bahura bakabigenza gutya: “Murashaka iki? Ko Kagame avaho. Natwe ni cyo dushaka, muze dukorane. Navaho se tuzabigenza dute? Tuzashyiraho demokarasi. Natwe ni uko, muze dukorane”. Opposition baba bamaze kuyubaka mu kanya gato, ariko nyine yaba ari ya yindi yo kuvuga ubusa. Ntacyo baba bumvikanye gifatika: none se uwo Kagame tuzamuvanaho dute? Intambara? Revolisiyo itamena amaraso?… Demokarasi se yo tuzayubaka dute ko hari inzira amagana? Opposition rero niba ikeneye kumvikana ndetse n’ubutumwa bwayo bukagera ku baturage, nisubize agaciro icyuzuzo. Nitubwire byumvikana icyo ishaka gukora n’uburyo izabigeraho. Bimwe abarundi bita kudomako urutoke.

2.Kuyungurura ibyahise.

Hari indirimbo igezweho mu Rwanda yahimbwe n’umupadiri Jean HAKORIMANA igira iti: “Dore intambwe iboneje ineza ni iyi tugamije, abawe twese Mana y’Amahoro, duhase inzira ibirenge. Turayoboza ahatuye amahoro, ukuri n’ubutabera. Ngiyi imitima yacu, amaboko n’ ibiganza. Ngo aho twizera habe hano iwacu. Aho umunyacyaha adatsindwa, hagatsindwa ahubwo icyaha, aho inabi itubaka urukuta rutarengwa. Aho intwari itica ku rugamba, ineza ikaba ubutwari, aho umunyambabazi ari we uhabwa umudende. Aho ibisekuruza bizaza biragwa ineza n’ubuntu, aho ibyahise biyungururwa ngo bitica. Aho intumwa y’ukuri idakubitwa igafatwa nk’umubuzi, aho ikinyoma gihabwa induru ngo gihunge. Ni aho duharanira dufatanye urunana”. Nk’uko uyu muhanzi abivuga, kuyungurura ibyahise ni ipfundo ryo kubaka iby’uyu munsi n’ejo hazaza. Ikiruta ariko ni ukubiyungururira hamwe.

Mu mugambi wo kubaka « projet de société », hari ibigomba kugirwaho impaka, ababyumva kimwe bakishyira hamwe, ni ho haturuka gukorera hamwe. Muri uru rwego hari ingingo 5 tudakwiye gutambukaho twihitira. Amashyaka akwiye kugaragaza aho ahagaze, ni na ho haturuka kwiyegeranya ku babyuma kimwe :

1. Jenoside yakorewe Abatutsi: Ese abayikoze tuzabagenza dute. Hari abakatiwe n’inkiko. Tuzabirekera uko biri cyangwa tuzabisubiramo? Gacaca se ibyemezo yafashe tuzabikomeza cyangwa bizasubirwamo? Ese tuzakomeza ubutabera ngo n’abandi baba barakoze ibi byaha bakaba batarabihanirwa bagezwe imbere y’ubutabera?

2. Abakatiwe bari Arusha: Ko Arusha yabogamye igacira urubanza abo mu ruhande rumwe kandi yari yashyiriweho gucira imanza abicanyi bo mu mpande zombi zari zihanganye mu ntambara yo mu Rwanda, tubiha iyihe sura. Tuzabireka uko biri? Turasaba inzira yo gucira imanza abicanyi bo muri FPR?

3. Ubwicanyi bwakozwe na FPR mu Rwanda. Tubwita iki: Ibyaha by’intambara? Jenoside? Ubwicanyi busanzwe? Ese tubugenera ikihe gisubizo cya politiki?

4. Jenoside yakorewe Abahutu muri Kongo. Tuyita ngo iki: Jenoside yakorewe abahutu? Ubwicanyi? Tuyiha ikihe gisubizo cya politiki?

5. Abakoze ubwicanyi banyuranye bataragezwa imbere y’ubutabera. Ese hazabaho imbabazi rusange? Zibayeho se zasubira inyuma zikagera no ku bakatiwe? Aha ho hari ishyaka riherutse kugaragaza aho rihagaze. Nk’uko byatangajwe n’ikinyamakuru El País cyo muri Espanye, tariki 14 ukwakira 2013, Rudasingwa Théogène umwe mu bayobozi ba RNC yatanze ubuhamya mu Bushinjacyaha i Madrid. Inkuru irambuye uwayishaka yayisanga aha :http://internacional.elpais.com/internacional/2013/10/14/actualidad/1381775923_892328.html. Mu gusoza inkuru icyo kinyamakuru kiragira kiti (byanditse mu gisipanyolu ni njye ubihinduye mu kinyarwanda): “Uvuga ibi (Rudasingwa), igihe yari ambasaderi i Washington, yashyize imbaraga mu kugaragaza Kagame nk’aho ari Mandela mushya wo mu karere k’Ibiyaga Bigari. None ubu amwita umwicanyi w’umurwayi kandi ngo wabigize umwuga…Ariko n’ubwo ashinja Kagame ibi byose, Rudasingwa we ashyigikiye ko ukuri kose kwamenyekana ubundi hagatangwa imbabazi rusange (amnistie)”. Nk’iki ni igitekerezo gifatika abantu bajyaho impaka bigafasha ababyumva kimwe kwiyegeranya: ese ubwicanyi bwabaye bwabazwa Kagame gusa cyangwa n’abandi bari bakuriye FPR? Ese ukuri kumaze kujya ahagaragara hatangwa imbabazi rusange? Ese zatangwa ku bo muri FPR gusa? Ese zagera no ku bakoze ubundi bwicanyi nka jenoside yakorewe abatutsi? Aha ni hamwe mu hakwiye kugibwa impaka.

Njye nk’umunyarwanda usesengura politiki, byanshimisha abafite amaradiyo n’ibindi binyamakuru bazengurutse mu banyapolitiki bacu babaza aho amashyaka yabo ahagaze kuri izi ngingo. Nyuma yo kubiganiraho, ababifiteho icyerekezo kimwe nibishyira hamwe nzaba uwa mbere mu kubaha amashyi. N’aho baba babitekerezaho ibinyuranye n’ibyo njye ntekereza, nzayabaha. Icy’ingenzi si ugutekereza kimwe, igikenewe ni uko buri wese atangaza aho ahagaze, noneho tukajya impaka z’ibitekerezo. Iyo bitabaye ibyo, haza bya bindi byo gutera impaka nyamara nta bitekerezo. Ikibazo opposition yacu ifite si uko abanyapolitiki bacu badatekereza, ikibazo ni uko rubanda tutazi icyo batekereza ku bibazo by’ingenzi nk’ibi. Ibi ndabivuga nizeye ko babitekerezaho, wenda ahari tukaba twabasaba kutugaragariza aho bahagaze. Baramutse batabitekerezaho bwo, nabagira inama yo guhindura inzira, bagashinga nk’amashyirahamwe yorora inkoko, ibya politiki bakabizibukira. Niba batinya kuganira ku mugaragaro ku bibazo nk’ibi ngo ni mu rwego rwo kurenzaho, nagira nti urwishe ya nka ruracyayirimo. Umunyarwanda watinya kuvuga aho ahagaze kuri ibi yaba ashobora kuba ibindi byose ukuyemo kuba umunyapolitiki.

3. Kumva ibiriho: Ikibazo cy’amoko.

Iyo witegereje amateka yo mu bihugu byacu byabayemo gushyamirana kwitwaje amoko, hari ikintu kigutungura. Ni uko igihe habayeho umugambi wo kwerekana ko ngo nta moko abaho, ari bwo ibintu byasubiye i Rudubi. Mwibuke imyaka yashize abarundi barayakuye mu ndangamuntu. Nyamara ntibyabujije ko nyuma y’imyaka myinshi, bicara hamwe bakaganira ndetse bakubaka inzego z’ubutegetsi bahereye kuri ya moko. Byabahaye inzira yo guca amakimbirane ayakomokaho. Mubona ko ubu bemera ku mugaragaro ikibazo cy’amoko ari na bwo cyaretse kuba isoko y’amahane n’ubwicanyi. Ubu bemera ko amoko ahari, ni bwo umurundi wese ashobora kugenda muri taxi abonye. Mu gihe bayahakanaga, habagaho taxi ya buri bwoko. Ubu umurundi ajya mu kabari ashatse. Si ko byari bimeze mbere. Ubu umurundi atembera muri Quartier ashatse. Mu gihe ngo nta moko yabagaho, buri bwoko bwagiraga agace kabwo.

Kuva Inkotanyi zifashe ubutegetsi, haje ngo politiki y’ubumwe n’ubwiyunge yemeza ko amoko atabaho. Icyari kuba kizima, kwari ugushyira imbere ko amoko adakwiye kuba isoko y’amahane n’umwiryane. Ko ntawe ukwiye kurutishwa uwundi hashingiwe ku bwoko, ko ntawe ukwiye kuvutswa uburenganzira kubera ubwoko. Naho ubundi kubwira abantu ko nta bwoko ni ukuvuga ubusa. Ikimenyimenyi, iyi FPR yemeje ko ngo nta bwoko, ni na yo yahinduye itegeko nshinga yandika mu ngingo yayo ya 14“jenoside yakorewe Abatutsi”. None se yakorewe abatutsi batabaho? Iyo ishaka gukora agatendo no kugira uwo yirenza twumva ngo mu ishuri aha n’aha hari ingengabitekerezo, ngo abana b’abahutu bashatse kuroga ab’abatutsi. Ukibaza aho aba bose bakomotse.

Umuhanga John Petit Senn ni we wavuze ati : “voiler une faute sous un mensonge c’est remplacer une tache par un trou”. Ni ukuvuga kubona ikizinga mu mwenda, aho kuwumesa, ugahitamo gukata ahari cya kizinga ukahasiga umwenge, ukibwira ngo ukemuye ikibazo. Ngiyo ishusho ya politiki ya FPR mu kubanisha amoko. Banyapolitiki bacu nimureke kwihisha inyuma y’ikinyoma kibeshya ko ngo hagati y’amoko ubuvandimwe bunuka. Nimutubwire mweruye inzira muzagikemuramo. Na FPR ngo irimo iragikemura ! Byahe byo kajya ko ahubwo ubu ari bwo cyajya cyakomera. Wavuga ute ko nta kibazo cy’amoko mu gihe umwana wacitse ku icumu ugize amanota 1,5 yinjira muri kaminuza akarihirwa na FARG nyamara uw’umuhutu wagize 6 yicaye iwabo ngo nta buruse ! Munyumve neza sinanze ko uwarokotse arihirwa (sinanabirota), ariko kutabona ko ibi amaherezo bizabyara ipfunwe n’umwiryane hagati y’aba bana ni ukuba impumyi. Kutabiganiraho nk’abanyapolitiki byo ni ukuba ikiragi. Mboneyeho kwibutsa ko kuva isi yaremwa ntaho tuzi ikiragi cyakoze politiki, kuko nyine ishingiye ku mpaka, kandi cyo bikaba byakigora kumvikanisha ibitekerezo (cyakoze iterambere ririmo kubihindura). Kugeza ubu niba ntibeshya, ishyaka Ishema ry’u Rwanda ni ryo ryonyine ryagaragaje icyo riteganya mu guhangana n’iki kibazo cy’amoko, mu mugambi ryise politiki ya « Demokarasi y’impanga ». Dukeneye ko n’abandi bagaragaza aho bahagaze, impaka zikagibwa, ababyumva kimwe bakiyegeranya. Iyi n’indi nzira yo gukorera hamwe.

Wavuga ute ko nta kibazo cy’amoko mu gihugu gifite ingabo Commandement igizwe n’ubwoko bumwe ? Wavuga ute ko nta kibazo cy’amoko mu gihugu hari itegeko rihana indwara yitwa ingengabitekerezo ya jenoside kandi ifata gusa abahutu ? Wavuga ute ko nta kibazo cy’amoko mu gihugu habaye jenoside yakorewe abatutsi ? Wavuga ute ko nta kibazo cy’amoko mu gihugu Perezida wacyo arinzwe n’umutwe uva mu bwoko bumwe ? Wavuga ute ko nta kibazo mu gihugu abana b’aba rescapés bafashwa na FARG bagenerwa imyitozo ya gisirikari ihoraho mu ngando ziteguranwa ibanga rikomeye ? Wavuga ute ko nta kibazo cy’amoko mu gihugu hari imfungwa ibihumbi amagana zo mu bwoko bumwe ? Naho se inkiko zashyiriweho ubwoko bumwe ? None hadutse ko ngo abahutu bose bagomba gusaba imbabazi abatutsi, uwabyadukanye yahembwe ubudepite kandi ubundi, nk’uko abyivugira, yari asanzwe yifitiye umwuga wo gucukura imisarane ! None koko ngo nta kibazo cy’amoko ?

Kwemera ko ikibazo cy’amoko gihari si ugushyigikira umwiryane, ahubwo ni ukwicara tukagishakira umuti tutajenjetse. Aha rero ni ho opposition yacu ibera urujijo. Ni bangahe tuzi icyo bateganya mu ngabo baramutse bageze ku butegetsi. Aha hari umwe wabitangaje. Ubwo Victoire yatahaga mu Rwanda kimwe mu byo yavuze ni uko atowe yasesa ingabo yita iz’ishyaka rimwe agashyiraho ingabo z’igihugu. Ikibuze ni ukumenya inzira byakorwamo (gusesa, kuvanga, iringaniza…). Ikibazo cy’amoko n’uburyo ibibazo bicyubakiyeho byakemurwa ni indi ngingo yafasha kumenya ababyumva kimwe bakaba bakwiyegeranya.

 4. Gutegura ibizaza.

Hari ubwo abantu bicara bakavugana ko ngo barwanira guhindura ubutegetsi mu Rwanda, nyamara wasesengura ugasanga basa n’abatazi icyo bavuga. Guhindura ubutegetsi bisaba ikintu cy’ingenzi : kugira icyo ubusimbuza. Iyo bitabaye, twabonye ingero nyinshi z’aho babuhinduye none ubu bakaba babwifuza kandi batari babukunze, kuko bwasimbuwe n’akavuyo. Ngizo za RDC, za Centrafrique, za Libiya, Iraki n’ahandi. N’iwacu mu Rwanda, ubutumwa bw’uko ngo amashyaka ya opposition arwanira guhindura ubutegetsi mu Rwanda bwamaze kumvikana. Igisigaye ni ukumenya icyo buri wese ateganya kubusimbuza. Iki ni cyo ubu dukeneye gutangira kumva, kuko ni na ryo pfundo. Nitwinjira neza muri izi mpaka, bizagaragara ko hari abafite imishinga ifatika, abafite imishinga idashoboka, abadafite umushinga na mba, abafite imishinga itagira aho yerekeza, n’abafite imishinga icuramye (nka wa mudepite wo muri FPR wagiye kwiyamamaza ku Kibuye ati « nimuntora nzakora ku buryo tuvana gaz méthane mu Kivu tugateramo amafi, dore ituma nta mafi abamo ». Mu bwenge bwe bugereranyije ntiyari azi ko gaz uko uyicukura ari ko yirema, ku buryo bidashoboka kuyivanamo ngo ishire. Ikindi atari azi ni uko gaz ari yo ifite agaciro kurusha amafi, ku buryo binabaye ngombwa amafi wayazibukira, kuko imari gaz itanga yaguha kuyahaha ahandi !!!). Banyapolitiki bacu rero dukeneye kumenya « en détails » icyo muteganyiriza u Rwanda muramutse muhinduye ubutegetsi buriho. Naho igitekerezo rusange cyo kurwanya Kagame ni cyiza, ariko si cyo kizayobora u Rwanda nyuma ye.

Iyo rero utekereza ejo hazaza nk’umunyapolitiki, hari ibibazo byinshi uba ugomba kwibaza ndetse n’abanyarwanda bakamenya icyo ubitekerezaho :

• Ese ubundi uwo Kagame numukuraho uzamumaza iki : Uzamucira urubanza ? Uzamwica nta rubanza ? Uzamuha imbabazi nk’uko Rudasingwa abivuga ?

• Ingabo za FPR uzazishyira he ? Uzazivanga ? Uzazisesa?

• Abanyarwanda binjijwe muri Kongo uzabagarura? Uzabarekerayo?

• Abaganda batahanye na FPR uzabagira ute? Uzabagumana? Uzabirukana?

• Ababa abanyarwanda uyu munsi ejo bagahinduka abanyekongo se bo uzabigenza ute?

• Ibikorwa n’indi mishinga y’abantu ku giti cyabo byaturutse mu inyerezwa ry’imitungo y’igihugu uzabikoraho iki?

• Nusanga se mu gihugu ufite miliyoni ya ba Licenciés batazi gusoma no kwandika uzabikoraho iki? Dipolome zabo uzazica? Uzabaha « formation accélérée » ? Uzabyihorera ?

Ibibazo ni byinshi nta wabirangiriza kuri iyi pagi. Gusa igikuru nari ngendereye ni ukwerekana ko ushaka guhindura ubutegetsi aba afite umurimo muremure wo gusesengura no kugaragaza aho ahagaze ku ngingo nyinshi. Kugarukira ku gitekerezo rusange ngo cyo kurwanya ubutegetsi no kubuhindura ni ukuvugira mu kirere.

Umwanzuro: Ingaruka y’ibi.

Mu cyumweru gishize nandikiye Departement Ishinzwe Afurika mu Bubanyi n’amahanga bwa Amerika. Nabasabaga kumfasha bakampa za memoranda z’amashyaka ya opposition kuko nakekaga ko abenshi bazihageza mu rwego rwo kwimenyekanisha. Nabandikiye nk’umunyeshuri ushaka amakuru yo kumufasha kwandika igitabo cya doctorat muri Political Sciences. Mu by’ukuri rwari urwitwazo. Hari n’ikindi nari ngendereye. Iyo bitaba ibyo, mba narahamagaye abayobozi b’amashyaka kuko hafi ya bose turaziranye kandi tubanye neza. Nashakaga kumva iri hurizo: kuki amahanga adahwema kugaragaza ko arambiwe Kagame na FPR, nyamara akagenda biguru ntege mu gushyigikira opposition? Ibyo umutegarugori (niba n’abanyamerikakazi barutega) wansubije yambwiye byunze mu byo nakekaga. Yaransubije ati (biri mu cyongereza ni njye ubishyize mu kinyarwanda): “abanyapolitiki b’iwanyu baraza tukabakira, bakatubwira ibigwi bagize muri politiki y’u Rwanda, bakatubwira uburyo Kagame ari umwicanyi ubangamiye amahoro mu Rwanda no mu karere (aha yashyizeho utudomo dutatu ntazi icyo dusimbura, ubanza ari ‘natwe turabibona’), ko bafite ishyaka riharanira kumuvanaho. Nta n’utuzanira ka “draft” (ya projet de société navugaga), akenshi ndetse umuntu akagenda atadusigiye na carte de visite ngo nitumukenera tuzamenye aho tumubariza”. Niba hari uwibazaga ikibazo nk’icyanjye, tubonye igisubizo. Iyo amahanga ashaka gushyigikira ihinduka ry’ubutegetsi, areba ireme ry’umushinga w’abashaka kubusimbura, ndetse akenshi akareba niba uwo mushinga mushya utazahungabanya inyungu zabo (iby’isi ni mpa nguhe), ubundi akabona kubiha umuriro. Iyo bitabaye ibyo, aramagana ariko ntagire icyo akora, kuko aba abona ubusabusa buruta ubusa.

Kujya impaka kuri ibi byose n’ibindi by’ingenzi ni cyo cyereka buri wese abo bahuje icyerekezo bakishyira hamwe. Ni yo nzira yo kunga opposition. Iyo bitabaye, abantu bashobora kwishyira hamwe inshuro ijana, ntibibabuza kubaka opposition imeze nka bya bicuruzwa byo mu bugereki: bitekerezwaho hutuhuti cyangwa se ntibinatekerezweho, kubishyira mu bikorwa bigatwara igihe kinini cyane, nyamara umusaruro ukaba iyanga. Ng’iki ikibazo gikomereye opposition, kandi na FPR irabizi. Ni yo mpamvu Kagame acishamo akabacyurira ati“urusaku rw’ibikeri ntirubuza inzovu kunywa amazi”. N’ubwo abantu bakunze kuririmba ukwishyira hamwe kwa opposition, ubwabyo byonyine nta cyo byunguye. Igikuru ni ukugira icyo abantu bashyira hamwe: ibitekerezo biganiwe, imishinga ihuriweho, ibyerekezo bihura. Iyo kwishyira hamwe bigarukiye gusa ku kwifotoza no guhinda mu matangazo ngo haremwe urunana, birangira nka ya nshyuro ngo “waraje sinagira icyo nunguka, ugiye sinagira icyo mpomba”. Kugeza ubu muri opposition bisa n’ibyo: Aho kwishyira hamwe bitagira icyo byungura, no kwitandukanya ntibigire icyo bitwara.

 Edmond Munyangaju